Xã Phước Mỹ Trung có lịch sử hình thành từ rất lâu đời, với chợ Ba Vát (một số tư liệu thành văn thời phong kiến nhà Nguyễn ghi là Ba Việt) là một địa danh có từ xưa.

Người xưa có câu ca dao:

“Sông Bến Tre nhiều hang cá ngát

Đường Ba Vát gió mát tận xương”

Câu ca dao này để ca ngợi về hình ảnh quê hương Ba Vát thanh bình, cây lành trái ngọt tại xã Phước Mỹ Trung. Nơi đây, từ rất sớm đã là một cảng thị sầm uất, có bề dày lịch sử hình thành và phát triển trên hai trăm năm gắn liền với những thăng trầm của dân tộc. Vào thế kỷ XVII, khu vực còn là vùng đất còn hoang vu, cỏ cây rậm rạp... Đến cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII, người Việt mới dần dần đến đây cư ngụ. Họ vốn là những lưu dân từ miền Thuận Quảng, do chiến tranh, thiên tai, đói nghèo...

Sau hơn một thế kỷ, từ vùng đất cù lao hoang vu, sình lầy, rừng hoang, ẩm thấp, “Muỗi kêu như sáo thổi, đĩa lềnh tựa bánh canh”… nhưng với ý chí và nghị lực phi thường, những bậc tiền nhân đã vượt bao thử thách biến vùng đất này trở thành làng xóm trù phú, dân cư đông đúc, với những vườn cây xanh, vườn dừa bạt ngàn, người dân trở nên an cư lạc nghiệp với nhiều sản vật phong phú.

Đến năm 1779, khu vực hai cù lao Bảo và Minh được xếp vào địa giới hành chính tổng Tân An thuộc Châu Định Viễn, dinh Long Hồ, phủ Gia Định. Tổng Tân An và tiền thân của tỉnh Bến Tre sau này. Đến năm 1808 triều đình nhà Nguyễn thăng tổng Tân An thành huyện Tân An gồm hai tổng và An Bảo (cù lao Bảo) và Tân Minh (cù lao Minh) khu vực xã Phước Mỹ Trung (chợ Ba Vát) là lỵ sở của huyện Tân Minh, đây là một khu vực có đông đảo cư dân sinh sống có chợ búa, phố xá sầm uất được triều đình phong kiến chọn làm lỵ sở hành chính.

Do vị trí địa lý khu vực xã Phước Mỹ Trung ngày nay có nhiều thuận lợi, nằm giữa vùng được tạo bởi 3 nhánh sông lớn của dòng sông Tiền là Mỹ Tho, Hàm Luông và Cổ Chiên. Phía bắc giáp với xã Hưng Khánh Trung và ngăn cách qua một con rạch An Vĩnh khá lớn mà hai đầu của nó đều thông ra sông Hàm Luông rồi hợp với 2 con rạch Thanh Trung và Gia Khánh cùng đổ ra sông Cổ Chiên. Vị thế của Ba Vát được sách Đại Nam nhất thống chí ghi: “Ngôi An Vĩnh ở phía Tây huyện Tân Minh 15 dặm, bờ phía tây sông Hàm Long rộng 12 trượng rưỡi, sâu 7 trượng. Chi phía tây chảy 10 dặm đến đà Lan Sái rồi chảy qua nam chuyển quanh 22 dặm đến ngã ba đà Gia Khánh; lại chảy xuống nam ra cửa Cổ Chiên. Chi phía nam chảy 1 dặm đến chợ Ba Việt lại chuyển qua nam 16 dặm đến đà Thanh Trung vào sông Long Hồ rồi chuyển xuống đông 22 dặm đến Lê đầu tiểu giang; lại chuyển qua nam đến đà Thanh Thủy thông ra cửa Bàn Côn”. Người dân ở khu vực này biết dựa vào lợi thế của các con sông mà phát triển việc buôn bán của mình. Thuyền buôn của họ rong ruổi khắp nơi, không chỉ trong khu vực Bến Tre mà lan rộng ra khắp các cảng thị khác trong nước, có khi sang tận Xiêm La, Cao Miên, Trung Quốc, Nhật Bản... Dần dần, khu vực này trở thành một trong những ngôi chợ sầm uất, đồng thời là cảng thị nổi tiếng của Bến Tre lúc bấy giờ.

Trong Sách Đại Nam Nhất Thống chí của triều Nguyễn có ghi một số địa danh tại xã Phước Mỹ Trung: “Huyện trị Tân Minh chu vi 64 trượng, rào tre. Nguyên trước đặt làm huyện trị Tân An tại địa phận thôn Phước Hạnh xứ Ba Việt, năm Minh Mạng thứ 4 (1823) cải làm phủ trị Hoằng An, năm Tự Đức thứ 4 (1851) dẹp phủ Hoằng An đổi làm huyện Tân Minh", thuộc Tân Minh, nằm trên cù lao Minh cũng được Nguyễn Liên Phong nhắc đến trong Nam kỳ Phong Tục Nhơn Vật Diễn ca: "Phía Minh là phía Mỏ Cày, trên thì Ba Vát dưới rày Băng Cung”. Trong sách Gia Định thành thông chí, Trịnh Hoài Đức miêu tả: "Nơi đây phố xá liền lạc, ghe thuyền đậu tiếp tục đến huyện lỵ Tân An. Cách đó 15 dặm rưỡi sông Mỏ Cày cũng có phố xá trù mật”. Còn trong Đại Nam nhất thống chí có ghi : "Chợ Ba Việt ở thôn Phước Hạnh ngay nơi huyện trị Tân Minh. Phố xá liền lạc, ghe thuyền tới lui tiếp tục".

Theo dòng thăng trầm của lịch sử, nơi đây đã chứng kiến bao đổi thay, cảng thị tấp nập ngày nào dần dần bị phù sa bồi đắp thành bãi cạn và các con rạch nhỏ khu vực cầu Ba Vát theo quy luật tuần hoàn “Trăm năm biển rộng hóa nương dâu” của tự nhiên, dù vậy những giá trị của quá khứ xưa như vẫn còn lắng đọng trong mỗi thớ đất và dòng nước phù sa ngọt ngào của quê hương Phước Mỹ Trung.

Trải qua thời kỳ phát triển thịnh vượng, đến cuối thế kỷ XVIII, xã Phước Mỹ Trung là nơi nhiều lần diễn ra trận chiến giữa quân Tây Sơn và quân Nguyễn Ánh, do đó khu vực này bị tàn phá nặng nề (trong đó có khu vực Lộ đất Cúng), dân chúng phiêu tán nhiều nơi. Cảng thị sầm uất, thuyền ghe nhộn nhịp ngày nào không còn nữa, thời gian dần che lấp dấu vết xưa, khu phố thị phồn hoa ngựa xe chỉ còn đọng lại trong mỗi người lòng nao nao về một huyền tích xưa:

“Dấu xưa xe ngựa hồn thu thảo

Nền cũ lâu đài bóng tịch liêu”

Trong hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm nơi đây cũng là địa bàn giằng co quyết liệt giữa ta và địch, đặc biệt trong kháng chiến chống Mỹ, xã Phước Mỹ Trung là cửa ngõ vào căn cứ Khu ủy Sài Gòn – Gia Định (đặt tại xã Tân Phú Tây cũ). Về phía địch Ngụy quyền chọn nơi đây làm lỵ sở của quận Đôn Nhơn, do điều kiện chiến tranh ác liệt nên cũng không có điều kiện phát triển kinh tế nhiều.

Khi hòa bình lập lại, đất nước thống nhất, chính quyền cách mạng tiếp quản các chi khu quân sự và công sở của chế độ cũ để sử dụng các cơ sở này mở Trường Đảng và Trường quân sự tỉnh (năm 1985 Trường Đảng tỉnh dời về xã Sơn Đông như ngày nay). Trải qua một thời gian ra sức khôi phục hậu quả chiến tranh, xây dựng lại đất nước, khu vực xã Phước Mỹ Trung mới dần được khôi phục lại phần nào đáp ứng được nhu cầu trao đổi mua bán của bà con địa phương và các khu vực xã lân cận.

Sau khi huyện Mỏ Cày Bắc được thành lập theo Nghị định số 08-NĐ/CP của Chính phủ năm 2009 đến nay, xã Phước Mỹ Trung cũng được chọn là Trung tâm Hành chính - Chính trị của huyện Mỏ Cày Bắc, Đảng bộ và nhân dân huyện đã cùng chung sức đưa Phước Mỹ Trung phát triển với những thành tựu đáng ghi nhận trên hầu hết các lĩnh vực, các công trình trường học, trạm y tế, cơ sở vật chất được đầu tư xây dựng, nâng cấp khang trang, những ngôi nhà cao tầng mọc lên ngày càng nhiều, chợ Ba Vát cũng được đầu tư xây dựng với quy mô to lớn, sẽ là trung tâm buôn bán, trao đổi hàng hóa lớn nhất huyện.

Năm 2025, cả nước bắt đầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, huyện Mỏ Cày Bắc kết thúc hoạt động, Đảng bộ xã Phước Mỹ Trung được thành lập theo Quyết định số 1615-QĐ/TU, ngày 22/6/2025 của Tỉnh ủy Bến Tre, trên cơ sở sáp nhập 04 xã: Tân Phú Tây, Phước Mỹ Trung, Thạnh Ngãi, Phú Mỹ và đi vào hoạt động từ ngày 01/7/2025. Hiện nay xã Phước Mỹ Trung có diện tích 37,19 km² và tổng dân số là 36.526 người. Đảng bộ xã có 1.248 đảng viên với 45 chi bộ cơ sở, chi bộ trực thuộc.

Hiện nay trên địa bàn xã Phước Mỹ Trung có 12 dân tộc sinh sống, trong đó dân tộc Kinh là chủ yếu và 11 dân tộc thiểu số, với tổng số 80 người sống rãi rác ở các ấp gồm: Hoa (37 người), Khmer (19 người), Nùng (05 người), Thái (04 người), Chăm (04 người), Mường (02 người), Tày (04 người), Stiêng (01 người), Cơ ho (02 người), Dao (01 người), Mông (01 người). Có 04 tôn giáo hoạt động, gồm: Phật giáo, Công giáo, Tin lành và Cao đài, với 16 chức sắc, 59 chức việc và 4.915 tín đồ.

Xã Phước Mỹ Trung hiện nay có vị trí địa lý chiến lược, là trung tâm hành chính của huyện Mỏ Cày Bắc (cũ) với hệ thống giao thông thuận tiện, kết nối liên vùng qua quốc lộ 57, tỉnh lộ 882 và tuyến đường thủy Hàm Luông. Khu vực đang có nhiều bước phát triển mới về hạ tầng, đô thị hóa, đặc biệt là khu đô thị trung tâm và các công trình phúc lợi dân sinh, góp phần nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Với bề dày lịch sử trên 200 năm hình thành và phát triển, xã Phước Mỹ Trung ngày nay đang trong giai đoạn cách mạng mới, hứa hẹn sẽ trở thành một đô thị phát triển năng động, xứng đáng là Trung tâm chính trị - hành chính, thương mại sôi động của khu vực. Xã Phước Mỹ Trung hôm nay mang một diện mạo mới năng động và phát triển, đó là kết quả đáng tự hào từ sự nỗ lực của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân địa phương, khi “ý Đảng hợp lòng dân” cùng đoàn kết, thống nhất, đồng lòng sẽ tạo nên sức mạnh để phát triển kinh tế – xã hội, xây dựng quê hương thành vùng đất trù phú, sẽ vươn mình phát triển đầy sức sống mới trong tương lai./.